Bądź na bieżąco z nowościami w naszym muzeum i zapisz się do newslettera. Co jakiś czas otrzymasz od nas informacje o wydarzeniach. Zapraszamy










Ekspozycja Plenerowa

 
ZABYTKI  NIERUCHOME
 
             Ostrów Lednicki mapa
 
        
 

 

1  -  pałac z kaplicą-baptysterium

2  -  kościół grodowy

3  -  wał obronny

4  -  umocnienia brzegowe

5a - przyczółek mostu zachodniego

5b - przyczółek mostu wschodniego

 

    Powracając do wzmiankowanych wcześniej grodowych umocnień oraz innych urządzeń inżynieryjnej infrastruktury Lednicy nadmienić warto, że dzięki wynikom dendrochronologii oraz badań podwodnych ustalono, że część wału przebudowywano w latach 70. X w., w kolejnym 10-leciu wznosi się także dodatkowe lądowo-wodne umocnienia od strony zachodniego brzegu wyspy. Mosty budowano w zimowo-wiosennym okresie przełomu lat 963–964. Te jedne z dłuższych na Słowiańszczyźnie Środkowej nawodnych urządzeń komunikacyjnych (których długości wynosiły ok. 440 m dla zachodniego i ok. 170 m dla wschodniego z nich) funkcjonowały nie dłużej niż do 1038 r., kiedy zarówno one jak i cała wyspa uległy zniszczeniu podczas najazdu czeskiego księcia Brzetysława. Lednickie mosty pełniły, jak można sądzić, nie tylko użytkowe funkcje, a również stanowiły wyraz manifestacji siły i potęgi Mieszka I, w czym odnaleźć można bliską analogię do stosunków znanych z terenu Jutlandii.

    Najważniejszym wyróżnikiem wczesnych ośrodków władzy Piastów jest bez wątpienia ich architektura kamienna w typie wykreślonych na rzucie prostokąta pałacowych budowli, łączących się z ich częściami na planie dookolnym — pełniącymi funkcje sakralne, związane z nową religią chrześcijańską. Pałacowo-sakralna budowla lednicka uznawana jest przez część badaczy za prototyp i wzór dla całej serii analogicznych założeń architektonicznych wznoszonych przez Piastów na terenie ich państwa, by wymienić np. Poznań, Kraków, czy Przemyśl. Ostatnio wskazuje się również na palatium w Gieczu, jako na możliwe bezpośrednie źródło tej grupy architektury.

    Wyspowy pałac z kaplicą po jego wzniesieniu ok. 966 r. przebudowywano jeszcze dwukrotnie. Pierwsza z przebudów (w przedromańskim wątku budowlanym) nastąpiła najpewniej ok. 1000 r., kolejna, tym razem już w romańskiej technice murów, w XII w.

 

    

 

 

   Jak ważna była rola tej budowli w ideowym systemie przydanym przez Mieszka I Lednicy, świadczą sensacyjne odkrycia w kaplicy pałacu. Odnaleziono tutaj dwa półkrzyżowe w rzucie zagłębienia interpretowane jako urządzenia do chrztu.
Z ich odkryciem postawiono wielce kontrowersyjną hipotezę o chrztcie Mieszka I na wyspie oraz ulokowano tutaj siedzibę pierwszego biskupa polskiego Jordana.

   Znacząca w ideowej strukturze wyspy, była również rola kolejnej z monumentalnych budowli Lednicy — jednonawowego kościoła wzniesionego w północnej części grodu. Niektórzy uznają go za budowlę nieco starszą od palatium oraz rekonstruują w bryle drewnianej.
   W nawie kościoła oraz w jego dobudówkach umieszczono pochówki uprzywilejowanych — przedstawicieli ówczesnych elit. To jedna z najstarszych wewnątrzkościelnych nekropolii na obszarze naszych ziem. Budowla ta, podobnie jak pałac z kaplicą, funkcjonowała jeszcze w XII w., aczkolwiek jej znaczenie nie było już tak ważne, jak wcześniej.

   Funkcjonowanie lednickiego centrum władzy możliwe było dzięki zorganizowanemu wokół Jez. Lednica okręgowi administracyjnemu — kasztelanii ostrowskiej. Odnotowane w jej obrębie wskaźniki gęstości zaludnienia (kilkakrotnie przewyższające zaludnienie ziem sąsiednich) oraz ślady ludności jenieckiej i przesiedlonej wraz z organizacją całego systemu ludności tzw. służebnej, stanowią mocny wskaźnik potwierdzający szczególne znaczenie grodu.

    Pomimo, iż wyspę użytkowano intensywnie w XII wieku, a także i później (po wiek XIV), jednak nigdy, jak można sądzić, nie odzyskała już ona dawnej rangi. Status głównego ośrodka władzy uzyskują w tym rejonie Pobiedziska, gdzie m.in. znajduje się jeden z książęcych dworów. Lednica uzyskuje status „wyspy umarłych”, bowiem jej typowo osadniczą funkcję przejmuje wielkie cmentarzysko wypełniające przestrzeń w obrębie wałów dawnego grodu.

 

 

ZABYTKI RUCHOME

 

 

 
 

 

Stauroteka

 

 

    Z archeologicznych badań wyspy oraz z podwodnych prac jakie prowadzono na trasie przebiegu mostów i w ich otoczeniu pochodzą ogromne ilości zabytków zdeponowanych obecnie w Muzeum na Lednicy. Wśród nich wyróżniają się trzy grupy, a mianowicie przedmioty kultu chrześcijańskiego, zabytki luksusowe oraz militaria. Zabytki sakralne oraz kościół i kaplica pałacowa wskazują na Lednicę jako na jeden z ważnych sakralnych centrów państwa.

    Przedmioty kultu chrześcijańskiego to głównie stauroteka, zapinka księgi, grzebień z kości słoniowej, skrzyneczka relikwiarzowi oraz brązowy krzyżyk.
Najcenniejszym obiektem jest stauroteka z pozłacanej blachy brązowej. To najstarsza stauroteka z odnaleziona na terenie naszych ziem. Uformowano ją w kształcie krzyża (z krzyżowym wycięciem w środku) oprawiono w gagat (czarny bursztyn) i skórzany futerał.
     Relikwiarz ozdabiały 4 rozetki oraz wygrawerowany w języku greckim hierogram Chrystusa (litery XC na prawym ramieniu krzyża). Stauroteki przeznaczone były do deponowania najświętszych z chrześcijańskich relikwii — Drzewa Świętego Krzyża Chrystusowego, dlatego też przypuszczamy, że znalezisko pierwotnie zawierało fragment takiej relikwii. Do naszych czasów zachował się jedynie niewielki wycinek tkaniny w którą zawinięta była część Krzyża (jedna lub dwie drzazgi).
     Mistrzowski styl warsztatowy znaleziska nawiązuje do najlepszych realizacji złotniczych z kręgu pracowni Cesarstwa Bizantyjskiego lub wschodniofrankijskiego, gdzie wzory wschodnie były w ówczesnej epoce szczególnie silne. Przypuszcza się, że stauroteka stanowić mogła dar jaki otrzymał Bolesław Chrobry z rąk cesarza Ottona III, gdy ten w drodze do Gniezna zatrzymał się na Lednicy.

 

    Kolejnym z sakraliów jest bogato zdobiona, motywem wici roślinnej, zapinka (okucie) księgi — dzieło, które wyszło spod ręki artysty najwyższej klasy. To jeden z najpiękniejszych zabytków sztuki okresu panowania pierwszych Piastów. Wykonane z pozłacanej blachy brązowej okucie zaopatrzono w uszko do zamknięcia księgi. Wraz z innymi okuciami, wykonanymi w brązie, poświadczać może istnienie na Ostrowie Lednickim jednej z wczesnych dworskich bibliotek lub skryptoriów.

 

  

   

 

     Wyjątkowym znaleziskiem jest również grzebień z kości słoniowej — jedyny taki okaz z obszaru naszych ziem. Surowiec i technika w której wykonano zabytek, jego ornamentyka oraz wycięte na skrajach grzebienia figurki lwów, wskazują na jego szczególną funkcję, którą łączy się z najwyższym dostojnikiem kościelnym.

 

  

 

Zabytek należy do grupy grzebieni liturgicznych, których najstarsze formy spotykamy w Egipcie (V w. n.e.). Pochodzi najpewniej z Bizancjum.

   Listę zabytków kultu wzbogacają fragmenty kościanych okładzin zdobione ornamentem falistej plecionki oraz ażurowej rozety, pokrywające pierwotnie niewielką drewnianą skrzyneczkę.

 

 

  
    

Fragmenty kościanych okładzin szkatułek odnajdywane są i na innych polskich grodach, by przytoczyć Poznań, Gniezno, czy Giecz. Kościane szkatułki, których centra produkcji znajdowały się na terenie Italii oraz Hiszpanii, we wczesnośredniowiecznej Europie służyły do przechowywania relikwii. Zdobnictwo lednickiej skrzyneczki artystycznym kunsztem nawiązuje do wyrobów realizowanych w stylu longobardzkich warsztatów, skąd trafić ona mogła do lednickiego kościoła, w którym ją odnaleziono.

    W kręgu sakralnego kultu funkcjonowały również trójramienny uchwyt do zawieszenia kadzielnicy, czy też zdobiący oprawę liturgicznej księgi krzyżyk o rozklepanych ramionach. Z kolei jeden z luksusowych przedmiotów, tj. nóż inkrustowany złotymi krzyżykami, akcentował najpewniej związek jego właściciela z chrześcijańską wiarą.

    Wśród obiektów luksusowych użytkowanych w kręgu zamieszkujących lub przebywających na wyspie elit wspomnieć warto o licznych przedmiotach ze złota (kabłączek, katorga, szpila, nici pochodzące z luksusowych szat), imitujących naczynia złote brązowych misach, ozdobach ze srebra, czy licznej biżuterii z kamieni półszlachetnych i szkła. Na książęcym dworze używano także patelni z długimi rączkami — jedyny taki okaz odnaleziono w wodach jeziornych przy wyspie.

 

    

   

   Zgromadzone na wyspie bogactwa materialne oraz funkcjonującą tu siedzibę panującego ochraniała liczna załoga wojskowa, której część uzbrojenia zachowała się pod wodą. Pochodzenie pewnych egzemplarzy broni wskazywać może na skandynawską genezę niektórych członków książęcych drużyn. Lednickie uzbrojenie (w ilości ok. 310 egz.) należy do jednego z najliczniejszych europejskich zbiorów broni okresu wczesnośredniowiecznego.

 

    

   

   Wśród uzbrojenia natrafiamy głównie na broń uznawaną za luksusową, a więc hełm, kolczuga, miecze, niektóre groty włóczni, toporów, czy np. oporządzenie jeździeckie. Hełm z nosalem oraz kolczuga, to znaleziska wyjątkowej klasy, które łączyć można z uzbrojeniem elitarnego wojownika konnego. Dla znanego z Lednicy zbioru broni charakterystyczne jest nasycenie wyspowej rezydencji mieczami — wyjątkowe dla omawianego okresu (oraz na tle innych archeologicznych stanowisk); 2 spośród kilku mieczy pochodzą z pracowni Ulfberhta, związek kolejnego z pracowniami nadreńskimi jest prawdopodobny.    Wysoką pozycję zajmuje w grupie militariów 60 grotów włóczni, w tym formy charakterystyczne dla strefy skandynawskiej (groty typów E, G, K, M, formy zdobione w północnym stylu Ringerike), które łączy się z obcym elementem etnicznym, tj. najemną drużyną Wikingów jaka strzegła wyspowego grodu.
     W uzbrojeniu dominują topory (159 egz.) — największy obok grotów włóczni oraz mieczy zbiór odnotowany wśród wczesnych grodów piastowskich; w tej grupie militariów zwracają uwagę egzemplarze o bardzo wyraźnych nawiązaniach północnych (topory zbliżone do typów B, G, H, M i E), obok których znamy (importowane?) czekany, czy związany z obszarem bałtyjskim topór typu Laptau; część toporów stanowić mogła wyposażenie wspomnianej drużyny wojowników skandynawskich. Z kolei należące do wyposażenia jeźdźców ostrogi potwierdzają obecność wojowników konnych zarówno w okresie wczesnopiastowskim jak i później; z ostrogami łączą się strzemiona, których 2 egzemplarze, to formy bogato platerowane srebrem i brązem.
     Na używanie przez wojowników rumaków bojowych wskazują też wędzidła (16 egz.).
     O wykorzystywaniu w walce łodzi oraz o transporcie drużyn zbrojnych świadczą, licznie zalegające na dnie jeziornym, dębowe dłubanki, w tym 10,5 m długa łódź typu bojowego, datowana na 966 r.

    Chronologia ogromnej większości militariów wiąże się z okresem 2. poł. X–1 poł. XI w. dla broni odnalezionej w pasie mostu poznańskiego oraz z okresem 2. poł. X–po schyłek XII w. dla uzbrojenia pochodzącego z krótszego mostu. Datowanie to możemy uściślić do krótkiego epizodu, a mianowicie łączonego m.in. z Lednicą najazdu czeskiego księcia Brzetysława, jaki miał miejsce w 1038 r.